Ne ilginçtir ki, Abdülhamid’in fotoğrafçıları dört koldan dağılıp, sarayları ve hamamları, binaları ve anıtları, çeşmeleri ve meydanları resmettiler. Yapılardı aslolan, insanlar değil. Şehrin değil, şehirlilerin de resmedildiği ender durumlarda hemen hemen hep stüdyo ortamlarında gösterildi insanlar. İstanbullular olmaksızın resmedildi İstanbul Abdülhamid’in fotoğraf arşivinde.

Sahi nasıl yaşar, ne yer ne içer neye ağlar neyle gülerdi geçmiş asırlarda yaşayan ve ‘sıradan’ addedilen bireyler? Kim bilir ne çeşitli, nasıl da benzemez ama farklılıkları içinde belki de bir o kadar tanıdıktılar? Padişahın kamera gözü bunları görmedi. Sokağın seslerini, gündelik hayatın katmanlarını, ehemmiyetsiz gibi görünen ama aslında bir kültürü daim ve özel kılan ayrıntıları yakalayamadı...

Ebru: Kültürel Çeşitlilik Üzerine Yansımalar (Metis Yayınları, 2007) adlı kitaptan kısaltılarak alınmıştır.